Heemkronijk jaar:1972, jaargang:11, nummer:1 + 2, blz.10 -13

DE ST.-JOBSKAPEL VAN HEEZE

door: J. Aerts

Op 2 augustus 1962 is in aanwezigheid van honderd heemkundigen uit heel Brabant, op de Ven in Heeze het St.-Jobsklokje ingeluid. Aan pastoor H-. Beex (toen voorzitter van Brabants Heem) viel de eer te beurt het klokje te mogen "inluiden". Hij werd daarin gevolgd door alle heemkundigen die bij gelegenheid van het XIVe werkkamp van Brabants Heem in Heeze en omgeving te gast waren. Het klokje van de Fa. Eysbouts uit Asten was geplaatst in de buurt van de plek, waar volgens de overlevering de St.-Jobskapel van Heeze gestaan heeft, en waar nog pas in 1960 de z.g. "St.-Jobsboom“ omgehakt was. De heemkundekring heeft toen nog onderzocht of er misschien een nieuwe boom geplant kon worden. Maar dat bleek toen niet mogelijk.

In december 1962 zijn daar ter plaatse door de heer Van Horrik van de geologische dienst, proefboringen verricht. Het resultaat was niet groot; men kon slechts vaststellen, dat de grond voor andere dan landbouwdoeleinden moest zijn gebruikt. In maart 1963 slaagde de heer Van Horrik er in om de vermoedelijke plaats van de oude St.-Jobskapel vast te stellen. (1)

Op grond van een nieuwe aanwijzing moeten we er sterk aan twijfelen of bedoelde plaats wel de juiste is. Van deskundige zijde is er op gewezen, dat het onderzoek naar de St.-Jobskapel beter op een andere plaats kan worden gehouden. Thans wordt nagegaan of een dergelijk onderzoek mogelijk is. Op grond van de gegevens die ons nu ter beschikking staan, zal het niet mogelijk zijn daar een klokje te plaatsen.

Zoals wellicht bekend is, werd het in 1962 geplaatste klokje door ruilverkaveling-werkzaamheden verwijderd. De verrotte palen van het klokje waren er oorzaak van dat het tot dusver nog was herplaatst. Enige tijd geleden hebben B. en W. van Heeze opdracht gegeven tot het vervaardigen van een nieuwe klokkestoel. De dienst gemeentewerken van Heeze heeft getoond ook op dit gebied voor geen kleintje vervaard te zijn. Het werd een prachtige massief eiken klokkegalg met gepotdekselde overkapping, die het minstens een eeuw kan uithouden. Men is zich daar van bewust geweest, want de datum waarop het gevaarte gereed kwam "21—3-1972", is met forse letters in het harde hout gegrift. Nu de ruilverkavelingswerkzaamheden gereed zijn en de landbouwweg tussen de Ven in Heeze en Boschhoven in Leende is verhard, is besloten om het nieuwe klokje aan de linkerzijde van deze weg te plaatsen. Het is toch vrijwel zeker, dat de bedevaartskapel  van St.-Job in die akkers gestaan heeft. Maar ook uit praktische overwegingen is dat de beste plaats. Men had er al een gewoonte van gemaakt om er de welverdiende middagpauze voor de werkers op het land mee aan te kondigen. Maar in de eerste plaats blijft het klokje toch een herinnering aan de historie van de oude St.-Jobskapel van Heeze.

 

HISTORIE

De St.-Jobskapel nabij "den Vryessen acker" werd blijkens een akte van 24 maart 1628 ook St.-Jobskapel geheten. (2)   Philips baron van Leefdael vermeldt in zijn beschrijving van de Meierij van 's Hertogenbosch (1645): "Item is omtrent de kerkck  gheleegen eene Capelle van St.Jop daer vele bevarte gheschieden pour la galle ou gravelle“. (3)   In 1654 is de kapel afgebroken en met het materiaal er van een predikantswoning gebouwd. Waarschijnlijk betreft het dezelfde pastorie als die waar in I765 ds. C. Groen van Prinsterer woonde.(4)   Het klokje van de kapel werd overgebracht naar bet kasteel "waar men de Domestieken mede bij elkanderen roept om te eten'.'(5).  Terwijl, volgens Van der Aa het klokje ook werd gebruikt als brandklok. (6) 

De kapel werd dan wel gesloopt, maar Heeze bleef een bedevaartsoord van St.-Job. Enkele decennia geleden werd hier nog een bedevaartsprentje ter ere van de H. man Job herdrukt. (7) Het mooie 16e eeuwse St.-Jobsbeeld dat de kerk van Heeze nog bezit is vermoedelijk nog afkomstig uit de St.-Jobskapel.  (8) In de waterstaatskerk van Heeze(1833-1933)  was nog een St.-Jobsaltaar. (9)

Het Leendse St.-Jacob- en St.-Annagilde kan bij de brand van het gildecafé op 8 mei 1927 alleen de kapiteinsstok van "St.Job" redden. (10)

Wij zouden graag eens vernemen of deze kapiteinspiek bewaard is gebleven, of dat een van de gildebroeders de stok nog kan beschrijven.

Immers de St.Jobsstok speelt bij de bedevaarten naar St. Job ook een Rol.(11) Misschien bestaat er enig verband tussen het St.-Jacob- en St.-Annagilde en de St.-Jobskapel die zoals we zagen ook St. Jacobs kapel genoemd werd.

St.Job wordt in Heeze vereerd op 10 mei of de daarop volgende zondag. Bij de verantwoording van giften voor de Pius X-kerk (12) komt de volgende vermelding voor: "Uit Heeze, ter ere van de heilige man Job, dat hij mij van mijn zweren heeft genezen. En dat Pius X me verder mag helpen f. 3,--." In 1955 is St.-Jobsdag met meer dan gewone aandacht gevierd. Er verscheen een advertentie in "Oost-Brabant" waarin werd aangekondigd, dat de viering dat jaar op zondag 15 mei zou plaatsvinden. De H. Missen waren om 6, 7, 8, 9.15 en 10.30 uur en om 2.30 uur het lof. De predikaties werden gehouden daar pater Dominicus de Jong OCR van de Achelse Kluis. Volgens enkele publikaties zonder auteursnaam en bronvermeldingen (13), zou het klokje van de oude kapel met opschrift "Job, ora pro nobis“ (Job, bid voor ons) en het jaartal "1467" hebben gedragen. 

 

Indien historisch te verantwoorden, is dit het oudste gegeven over St.Job en Heeze. Jaarlijks, zo werd vermeld, kwamen nog bedevaartgangers naar een akker in de buurtschap de Ven tussen Heeze en Leende, terwijl zij bidden bij een boom (een grote eik die bij een storm is omgewaaid en later is vervangen door een nieuwe “St.-Jobsboom” die, zoals we al zeiden, in 1960 is gerooid), “zoiets is alleen verklaarbaar als door overlevering van geslacht op geslacht is doorgegeven, dat aldaar een heiligdom van St. Job heeft gestaan. (13)  Uit dezelfde bron vernemen we nog, dat op 1 juni 1862 door de paus was goedgevonden dat in Heeze het z.g. "St.-Jobswater" gewijd zou worden.De betekenis van Heeze als bedevaartsoord van St.Job is nagenoeg geheel verloren gegaan. Oudere mensen uit Heeze en omgeving weten nog, dat een niet onaanzienlijk aantal pelgrims jaarlijks op 10 mei naar Heeze kwam.  Thans zijn het er nog maar enkelen die volgens een oude familietraditie pelgrimeren naar Sint Job van Heeze.

Op 10 mei 1972 is het vernieuwde St.-Jobsklokje weer geplaatst. Het verheft zich omtrent vier meter boven het maaiveld en geeft een ander accent aan het wijdse akkerlandschap tussen Heeze en Leende.

Groter en maaier dan voorheen praalt het boven de veelbelovende korenvelden van de Ven. De heemkundekring en de bewoners van de Ven en Kerkhof evenals de voorbijgangers van dit gedenkklokje mogen het gemeentebestuur van Heeze dankbaar zijn voor deze sympatieke geste.

Het is te wensen, dat het een klokje zal zijn dat nooit een "Jobstijding" hoeft te brengen. Volgens de landbouwkundige principes van onze voorvaderen had Sint Job ook een heel praktische betekenis; met dat oud gezegde willen we besluiten: “Wie bonen wil eten, moet Sint Job niet vergeten.“

Onze redakteur de heer A. van Asten vond in zijn aantekeningen een aantal vermeldingen van de St.-Jobskapel, die we hieronder laten volgen:

RA Heeze R82;  fol. 84 v., d.d. 24-3-1587

een akker “op te cuyl; gelegen aan de Ven tussen de kerk en de Sint Jobskapel. belending o.a. Herman Mathijs Hermans (herbergier wonend bij de kerk) en een gemeynen wech.

idem; fol. 127 v. d.d. 29-10-1588

"den coppenecker" neven Sint Job. 

RA Heeze R94; fol. 38 verso d.d. 26-6-1648 "den Senderakker" gelegen bij de Sint Jobskapel, verkocht door Anths Jan Sijnen fol. 47. "de Anneke Weggen akker" gelegen bij Sint Job.

RA Heeze R93 : fol. 55 v. land,"die brembraeck" gelegen omtrent Sint Jobscapelle.

3-1-1626.

RA Heeze R97 ; blz. 318. Mr. Claes Bacx, schoolmeester in Heeze koopt een akker, gelegen omtrent St. Job, tussen erf van Dirck Aert Wespen en Adr. Reymen en strekkende met een einde aan erf toebehorend de kerk en de H. geest van Heeze en met het andere einde aan "Sint Jobskerck".

15-12-1662.

In 1651-1655 verhuren de h. geestmrs te Heeze o.a. "den bisschop-akker" aan St. Job gelegen! 

BRONNEN

1.) Heemkronyk, II, 4; p. 81-82

2.) Bossche Bijdragen, XXIII, p. 65-66; 1956

3.) Bijdragen van het Prov. Genootschap, I-IV; p. 36; 1918

4.) Heemkronyk, VI; 5; p. 61 ]; Heeze 1968

5.) Kronyk van Heeze..., p. 17-18 en 163; 1953

6.) Aardrijkskundig-woordenboek der Nederlanden, V; p. 324; 1843

7.) Heemkronyk, III; I; p. 18-22; Anton van Oirschot, Heeze als eeuwenoude bedevaartsplaats
van St. Job; Heeze 1963

8.) Catalogus tent. Oude kerkelijke kunst uit de zuidelijke Nederlanden, stichting Brabantse Dag 1971

9.) Kronijk van Heeze, p. 17

10.) De schuttersgilden en schutterijen van Noord-Brabant, dl. I; J.A. Jolles; 1933

11.) Oude pelgrimages vanuit Noord-Brabant, drs. W.H.Th. Knippenberg; dl. III Kult. Hist, verkenningen in de Kempen, 1968

12.) Sterk in het Geloof, mei 1955 (par.bl.); dagblad "Oost-Brabant" 11 mei 1955

13.) Sterk in het Geloof, mei 1955