Heemkronijk jaar:1983, jaargang:22, nummer:3, blz.90- 95

DE MOLEN IN HEEZE

door: A.F.N. van Asten

Als men vanaf de kerk in Heeze richting Leende wandelt en men de spoorlijn zo'n honderd meter is gepasseerd, ziet men rechts de enige molen die Heeze nog rijk is. Rijk is echter niet het goede woord! Was deze stenen korenmolen met zijn berg van acht meter hoog, eens de trots van ons dorp, nu, in augustus 1983, ligt hij er maar verwaarloosd en afgetakeld bij. Indien er geen hulp komt opdagen, zal Heeze in plaats van een molen rijk te zijn, er weer een armer worden en zal de laatste molen noodgedwongen afgebroken moeten worden.

Zo ver kwam het gelukkig niet. Er is hulp gekomen van de gemeente Heeze. Zij heeft de molen aangekocht, gezorgd dat er subsidie komt en bovenal aan de firma Derks uit Heeze en de molenmaker Adriaens uit Weert opdracht gegeven de molen in zijn oude glorie te herstellen. Intussen zijn de herstelwerkzaamheden reeds begonnen. Nog juist op tijd! Ik geloof wel dat de meeste Heezenaren, ondanks de hoge kosten van restauratie, er blij mee zullen zijn dat hun molen weer opgeknapt gaat worden en zodoende voor Heeze behouden blijft.

De molen die vroeger nooit een naam heeft gedragen, doch sinds Harrie Trouwen erop maalde, Sint Victor wordt genoemd, is rond 1852 te Heeze in opdracht van Jan Frans Pompen uit Sterksel gebouwd.

Johan Vullinghs, uit Boekel afkomstig en in Heeze getrouwd met Antonetta Verhagen, werd als molenmaker en aannemer de bouwer van de molen. Een van zijn zonen Antonius Vincentius werd op 19-07-1859 te Heeze geboren. Er ontstond in 1865 bij de oprichting van de fabriek onder de naam J. Vullinghs & Co een band met Jan Pompen: hij werd compagnon en verleende financiële steun. Om meer over deze molen te weten, ben ik naar de Dienst van het kadaster en de openbare registers, gevestigd te Eindhoven, Vestdijk 9 geweest. Ondanks de tegenvallende hoge kosten die ik moest betalen voor m'n eerste onderzoek, heb ik toch het een en ander kunnen vinden. Er stond zelfs dat ik in 1920 die molen in bezit heb gehad, al was ik toen pas 10 jaar!

Jan Frans Pompen koopt in Heeze diverse stukken grond, o.a. van Roelof Wijffelaars een perceel van 35 aren 10 centiaren gelegen aan de Leenderweg. In 1853 heeft Pompen op een stuk grond van 12 a. 20 ca. een wind- graan en schorsmolen staan en op een stuk van 1 a. 10 ca. een oliemolen.

Op 25-09-1852 komt er een brief bij B en W van Heeze waarin de Minister van Financiën, beschikkend op een ingediend request van J.F.  Pompen te Sterksel, aan hem bovendien vergunning verleent op zijn molen schors te gaan malen. (1) Trouwens, in een brief die Adr. Deelen uit Heeze in 1855 aan de freule schreef, staat te lezen dat Pompen in Heeze een huis wil gaan bouwen bij zijn een paar jaar tevoren gebouwde molen. (2)

Op donderdag 17 juli 1862 des namiddags om 3 uur stond de molen in brand. De brandspuit die in allerijl er naar toe was gegaan, kon niet veel meer blussen. De afgebrande molen bestond sinds tien jaren, de waarde was fl. 10000,- ; hoewel voor fl. 6000,- verzekerd bij Brandwaarborg Mij "Securitas" te Antwerpen was er voor een groter bedrag aan schade. (3) De molen werd weer hersteld en kwam weer in bedrijf. Op 13-06-1868 verkoopt J.F. Pompen de molen. Met als getuigen Johannes Vullings molenmaker en Hendrik Deelen Jan Gerrit zoon, wethouder en landbouwer, beiden wonend te Heeze, verschijnt Heer Joh. Franc. Pompen, grondeigenaar en lid der Prov. Staten, wonend te Sterksel in de gemeente Soerendonk, voor Hendrik M. Freher, notaris in het arrondissement Eindhoven en gevestigd te Heeze.

Jan Frans Pompen verklaart te hebben verkocht bij dezen en in eigendom over te dragen aan Johan George Bastian, molenaar, wonend te Heeze, de welke verklaart in koop aan te nemen:

"Jan Frans Pompen verklaart te hebben verkocht bij dezen en in eigendom over te dragen aan Johan George Bastian, molenaar, wonende te Heeze, de welke verklaart in koop aan te nemen:

-   de helft van 13 roeden en 30 ellen mei wind-graan en runmolen en een erf,

-   en oliemolen en erf gelegen Heeze Sectie C1276 en C1277,

-   en een gedeelte volgens afpaling ter grootte van ongeveer 17 roeden en 10 ellen bouwland, gelegen te Heeze makende deel van 52 roeden 20 ellen bouwland Sectie C1215.”

De koopsom was 1500 gld. en de verkoper verklaart 500 gld. in mindering te hebben ontvangen. (4)

Wie was nu deze Johan George Bastian die in 1868 de molen kocht? Hij blijkt op 01-03-1829 te Asten geboren te zijn als gelijknamige zoon van Johan Georg Bastian, brigadier der kon. marechaussee te Asten en Antonetta Vroomans. Dit gezin Bastian kwam uit Heeze alwaar J.G. Bastian als brigadier der kon. marechaussee te paard, op 26-11-1825 gehuwd was met Antonetta Vroomans. Zij was op 09-04-1803 te Heeze gedoopt als dochter van Peter Michiel Vroomans en Elisabeth van Ham. Een tweelingzuster van Antonet was Mechtildis. Deze Mechtild Vroomans huwde op 13-05-1831 te Heeze met Leonardus Josephus Verbeek afkomstig uit Westerhoven.

Leonard kwam als molenaarsknecht bij Arnoldus Scheepens die molenaar was op de molen van het kasteel; rond 1832 volgde hij Scheepens als molenaar op. Een zoon van Leonard was Josephus Leonardus Verbeek, geboren 29-03-1842 te Heeze en gehuwd met Henrica Deelen dochter van Jan Deelen en Johanna Maria Kolen. Mijn grootvader Antonius van Asten huwde op 24-04-1858 met Johanna Deelen geboren 19-11-1832 en eveneens een dochter van Jan Deelen en Johanna Maria Kolen. Josephus Verbeek geboren 29-03-1842 volgde zijn als molenaar op de molen van de Freule. (5)

Een broer van hem was Theodorus Verbeek geboren vader op 02-09-1832 te Heeze en gehuwd met Christien Dupuis, dochter van de bekende geneesheer Theod. Dupuis en Isabella Maria Paris. Theodorus kwam rond 1870 op de molen te Geldrop. Drie zonen van hem werden molenaar o.a. Dorus Verbeek te Someren-Eind. Het gezin Bastian was vanuit Asten rond 1930 weer terug naar Heeze verhuisd. Ze vestigden zich aldaar in de Kapelstraat naast Leonard Joseph Verbeek, hun zwager, die eveneens in een huis van schoonmoeder Elisabeth van Ham, herbergierster en weduwe van Peter Vroomans woonde. Op 21 juni 1842 brandden beide huizen na blikseminslag af. (6)

Johan George Bastian in 1829 te Asten geboren, kocht dus op 25 juli 1868 de molen van Pompen. Johan George zal het molenaarsvak wel van zijn oom Leonardus Joseph Verbeek geleerd hebben. J.G. Bastian blijkt niet lang in het bezit van de molen geweest te zijn. Of hij al spoedig na 1868 overleed en zijn weduwe of zijn erfgenamen  de molen wegens schulden of om andere redenen moesten verkopen, is nog onbekend.

In de bevolkingsregisters van Heeze is er in elk geval niets over  te vinden. Wel blijkt uit een advertentie in de Meierijsche Courant van 4 maart 1874 dat de molen, na de brand van 1862 weer opgebouwd was, te koop wordt aangeboden. Wie de koper was is me nog onbekend, toch moet dat volgens het verdere verloop van de molengeschiedenis weer Frans Pompen uit Sterksel geweest zijn.

In 1880 werd Godefridus Wijffelaars zoon van Roelof Wijffelaars en Johanna Verhagen, als molenaar genoemd. Hij vertrok 30-05-1880 naar Den Bosch. (7) 

Na hem zien we Jan Baptist Nicolaas Theeuwes als molenaar verschijnen, hij huurde de molen van Jan Pompen.

Deze Ties Theeuwes was op 01- 05-1845 te Gilze-Rijen geboren. Hij huwde met Helena van den Oever die op 01-02-1850 te Mierlo was geboren. Ties kwam rond 1880 als molenaar in Heeze, hij ging wonen in een huis tegenover "de dametjes Sperleweiland". Deze dames woonden waar nu het gemeentehuis staat. Het gezin Theeuwes had toen reeds drie kinderen waarbij o.a. Jacob Francis die op 22-11-1874 was geboren. Deze Jacob Theeuwes, later gehuwd met Maria van Dijk uit Heeze, heeft vanaf 4 juli 1906 op de molen, die toen van Antonius van Asten, mijn grootvader, was, als molenaar gemalen. Op 23-09-1912 vertrok hij naar Borkel en Schaft. Behalve Jacob was er ook een zoon Hubertus Antonius deze was op 03-11-1881 te Heeze geboren; hij werd leerlooier.

Het gezin Theeuwes-van den Oever vertrok op 7 januari 1901 terug naar Gilze-Rijen.  (8)

Nadat Jan Frans Pompen op 19-10-1901 te Eindhoven was overleden kreeg de familie Van Best uit Valkenswaard als erfgenaam, de molen in haar bezit.

Veel plezier heeft ze er echter niet aan gehad. Op 24 december 1904 namiddag 5 uur werden de bewoners van Heeze opgeschrikt door het luiden van de brandklok, weldra bleek dat de molen, toebehorende aan de familie Van Best en in gebruik bij de molenaar Van Asten, in lichte laaie stond. Aan blussen viel niet te denken, hoog sloegen de vlammen op. 't Geheel leek op een vuurzee. Na ruim een uur stond niet meer dan de stenen romp, met donderend gekraak waren wieken en molenstenen neergestort, veel voeding had het vuur gehad door de grote hoeveelheden schors en koren in de molen aanwezig. De oorzaak van de brand is onbekend. Alles was tegen brandschade behoorlijk verzekerd. De plaatselijke autoriteiten waren op het terrein van de brand aanwezig.

De brandweer werkte met lof en hieraan moet dan ook worden toegeschreven, dat de belendende gebouwen geen brandschade hebben opgelopen. (9)

Op 12 december 1905 verkochten de erfgenamen van Jan Frans Pompen, de molen aan Antonius van Asten landbouwer en molenaar te Heeze: mijn grootvader. De verkopers waren:

a.   Josephina Catharina Pompen zonder beroep en weduwe van Heer  
       Jan Van Best.

b.   Johannes Petrus Maria Coolen, directeur der Eindhovensche
      Bankvereenigíng.

c.   Johannes Petrus Franciscus Hegener, sigaren fabrikant, alle drie
      genoemden wonende te Eindhoven.

d.   Antonius van Best, sigaren fabrikant.

e.   Johannes Franciscus Maria van Best, sigaren fabrikant.

f.    Johanna Maria Elisabeth van Best, zonder beroep.

g.   Johanna Maria van Best, zonder beroep,

      de vier laatstgenoemden wonende te Valkenswaard. (10)

Ze verklaren ieder voor het haar of hun complementerende aandeel te hebben verkocht en mits dien bij deze af te staan en over te dragen aan Antonius van Asten, voor de som van vijf duizend (F 5000,--) een windgraan en schorsmolen met erf en bouwland, staande en gelegen te Heeze nabij het dorp in Sectie Cnr.1549 en 1297 tesamen groot 33 aren en 10 centiaren. Heeze 12 december 1905.  (11)

VOETNOTEN

(1)    Heemkroniek feb. 1965:  Sterksel nummer, blz.151.

(2)    Heemkroniek jaargang 22  d.d. maart 1983;  blz.5.

(3)    Heemkroniek feb. 1965:  Sterksel nummer, blz.151.

(4)    Kadaster Eindhoven: op mikrofilm 235 staat onder nr.113 deze akte  van notaris Freher.

(5)    Heeze Burg. Stand 1860-1880;  deel III;  blz.30

(6)    Kronijk van Heeze, Jong  P. Dominicus de;  blz.95.

(7)    Heeze Burg. Stand 1880-1900; deel I;  blz.67.

(8)    Heeze Burg. Stand 1880-1900; deel I; blz.79 en

         Burg. Stand 1900; deel II;  folio 110.  Deze boeken Burg. Stand
         Heeze liggen sinds kort in het Streek archief te Eindhoven.

(9)    "Meierijsche Courant" van woensdag 28 dec. 1904. Heeze 25 dec.1904.

(10)  Jan Frans Pompen gehuwd met Maria Elisabeth Kemps hadden als
         kinderen allen te Sterksel geboren:

a.  Henrica Elisabeth Pompen, geboren 03-06-1850 en overleden te Eindhoven 02-07-1911 huwde op 22-01-1878 met  Johannes P.M. Coolen, geboren te Stratum (Eindhoven) 09-05-1852. Joh. Coolen was directeur van de Eindh. Bank, Kloosterdreef B14, bij de huidige Paterskerk.   

b.  Josephina Catharina Pompen, geboren 03-07-1851 en op 20-09-1922 te Eindhoven overleden. Zij huwde op 23-05-1875 met Johannes van Best, geboren te Valkenswaard 20-06-1842 en overleden vóór 1905. Hij was tabaksfabrikant o.a. van "De Landman".

 Ze hadden een drietal kinderen te Valkenswaard geboren: o.a. twee dochters en een zoon Johannes Franciscus van Best, hij was geboren te Valkenswaard op 21-09-1880 en op 21-04-1958 te Brussel overleden.

Als Mr. Dr. Jan van Best, lid der Tweede Kamer geweest.

c.   Maria Catharina Wilhelmina Pompen, geboren 22-01- 1851 en op 11-08-1883 te Valkenswaard overleden. Ze huwde op 30-08-1879 met Antonius Johannes van Best, geboren 14-05-1848 en een jongere broer van Johannes van Best (zie 2). Hieruit o.a. Johanna M.E. van Best geboren 22-09-1881 en op 28 nov.1914 te Asten overleden. Zij was gehuwd met dokter J.B. Verhoeven.

d.   Maria Franciscus Pompen, geboren 10-04-1854 en als kloosterzuster te Hamont overleden op 29-12-1918.

e.  Johannes Josephus Pompen, geboren 21-09-1855 en zonder nakomelingen op 05-12-1897 overleden. Met hem stierf het geslacht Pompen uit Sterksel uit.

f.   Maria Anna Dymphna Pompen, geboren 30-12-1858 en op 13-01-1928 te Eindhoven overleden. Zij trouwde J.P.F. Hegener uit Eindhoven. Hieruit stamde de Heer Hegener firmant indertijd van de fa. Vullinghs te Heeze.

(11) Kadaster Eindhoven - Geregistreerd Eindhoven 19 dec. 1905,          deel 40  fol. 102  recto, vak 6.  Staat op mikrofilm 580 stuk nr.11.